{"id":8296,"date":"2017-04-03T14:39:03","date_gmt":"2017-04-03T12:39:03","guid":{"rendered":"http:\/\/projectes.xtec.cat\/occita\/?p=8296"},"modified":"2017-06-22T13:07:48","modified_gmt":"2017-06-22T11:07:48","slug":"cancon-ara-garona-de-ms-jusep-condo-e-sambeat-cm-primaria","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/projectes.xtec.cat\/occita\/rota-literariaculturala\/cancon-ara-garona-de-ms-jusep-condo-e-sambeat-cm-primaria\/","title":{"rendered":"\u201cCan\u00e7on ara Garona\u201d, de Ms Jus\u00e8p Cond\u00f2 e Sambeat (CM Prim\u00e0ria)"},"content":{"rendered":"

Can\u00e7on ara Garona<\/em><\/h2>\n

Aciu vos presenti a Mossen Jus\u00e8p Cond\u00f2 e Sambeat e un des s\u00f2ns po\u00e8mes Can\u00e7on ara Garona. Cond\u00f3 qu’ei un referent en Aran, un autor dera t\u00e8rra, apasionat dera sua lengua e era sua gent. Eth Po\u00e8ma can\u00e7on ara Garona que mos v\u00f2 apropar era Val d’Aran a compdar des sues paraules. Lieger-le e imaginar era Garona atrauessant Aran ei tot un g\u00f2i.<\/p>\n

 <\/p>\n

Ms Jus\u00e8p Cond\u00f2 e Sambeat: er autor<\/h3>\n

\"cond\u00f2N\u00e8ish en Montcorbau eth 29 de mar\u00e7 1867. Ei ordenat sacerd\u00f2t eth 28 Mai 1891. A exercit de caperan en diu\u00e8rsi lu\u00f2cs coma en Sallent de Montanissell (Aut Urg\u00e8l) o Gabassa (Aragon). M\u00e8s quauques ans demp\u00fas fogu\u00e8t destinat ena Val d’Aran. En 1912, eth professor Bernat Sarrieu l’ami\u00e8c a escr\u00eduer en aran\u00e9s e prenec part enes J\u00f2cs Floraus dera Esc\u00f2la des Piren\u00e8us. Mor\u00eds eth 5 d’agost 1919 e ei enterrat en Boss\u00f2st.<\/p>\n

Era lengua occitana non \u00e8re normalizada, m\u00e8s eth sag\u00e8c de dar-li ues n\u00f2rmes ent\u00e0 poder-la escr\u00eduer.<\/p>\n

Era \u00f2bra de Mossen Cond\u00f2 ei f\u00f2r\u00e7a extensa e variada: escriuec condes cuerts, f\u00f2r\u00e7a po\u00e8mes, ua novela (Era isla des Diamants), ua \u00f2bra de teatre, legendes araneses… etc.<\/p>\n

 <\/p>\n

Eth t\u00e8xte: “Can\u00e7on ara Garona”<\/h3>\n

Medalha de bronze enes J\u00f2cs florau dera “Esc\u00f2la des Pirin\u00e8us” a Bolonha en 1913.
\nMossen Jus\u00e8p Cond\u00f2 i Sambeat.<\/em><\/p>\n

En Plan de Beret neishuda
\ntot a h\u00e8t jo s\u00f2 aranesa
\nm\u00e9s demp\u00fas me h\u00e8squi francesa
\nperqu’en Fran\u00e7a voi morir.
\nTamb ma germana Nogu\u00e8ra
\nneisherem en bessoada,
\ne en tot h\u00e9-mos ua abra\u00e7ada
\nara aurelha le digu\u00ed:<\/p>\n

(Responsa)<\/em>
\n“Garona per Aran bramant,
\nNogu\u00e9ra per Al\u00f2s tot do\u00e7…”<\/p>\n

Mentres era va t\u00e0 Espanha,
\njo tara aranesa t\u00e8rra,
\ne per ua dreta s\u00e9rra
\nm’\u00e8 metut a campular.
\nPerdi es mies trendes f\u00f2rces
\nper aquera gran baishada,
\ne, croishida e desmaiada
\nen plan\u00e8r posqui arribar.<\/p>\n

Ath p\u00e8 de Tred\u00f3s i tr\u00f2bi
\nes rius d’Aiguam\u00f2g e Ruda
\ne aquiu ma f\u00f2r\u00e7a perduda
\na recuperar \u00e8 tornat:
\nPerqu’eri se compadissen
\nde ma doriua praubesa,
\ne eth s\u00f2n n\u00f2m e sa riquesa
\nper moina m’an regalat.<\/p>\n

E tot en un c\u00f2p me torni
\nfresca, f\u00f2rta e arroganta;
\ne en vei-me riquesa tanta
\nbrami f\u00f2rt com un leon.
\nDera Val d’Aran me cali
\npera polida arrib\u00e8ra
\nqu’ei era m\u00e8s guapa cunh\u00e8ra
\nqu’an es arrius de tot eth mon.<\/p>\n

E bramant enj\u00f3s seguisqui
\ne tot Puj\u00f2lo trau\u00e8ssi;
\nMentres pan e flors i v\u00e8ssi,
\nes s\u00f2ns p\u00f2bles posqui veir.
\nCinc P\u00f2bles, que rica plana
\nson dera aranesa ist\u00f2ria,
\nescrita tamb lum de gl\u00f2ria
\nque lutz tant com un solei.<\/p>\n

De Salard\u00fa ara vila
\nsaludi tamb alegria,
\ne li h\u00e8squi ua cortesia
\nath Sant Crist glori\u00f3s.
\nEn bremb\u00e1-me de sa ist\u00f2ria
\nd’alaban\u00e7a immes li canti;
\ne mentes qu’atau la vanti
\ntot bramants me’n vau enj\u00f3s.<\/p>\n

Passi petj dej\u00f3s de Gessa
\ne me’n baishi cap a Arties
\naquiu tr\u00f2bi ath Valarties
\nque me da tot eth s\u00f2n cabau.
\nTamb era riquesa mia
\nfeli\u00e7 h\u00e8squi aquera t\u00e8rra
\ne as p\u00f2bles de dreta e qu\u00e8rra;
\ne t\u00e0 Vielha l\u00e8u me’n vau.<\/p>\n

En tot qu’es p\u00e8s lequi a Vielha
\ne li h\u00e8squi ua cortesia,
\nalugat de gelosia
\nveigui ath riu Nere baishar;
\nen veir que ven a encit\u00e0-me,
\nlo demori jo, enfadada,
\nme lo empasi en ua glopada,
\nde eth mai m\u00e8s se’n parlar\u00e0.<\/p>\n

Alavetz enj\u00f3s seguisqui,
\nm\u00e9s de pr\u00e9ssa e m\u00e9s contenta;
\nen vei-me grana e salenta,
\nun shinhau m\u00e9s vau cridant.
\nPes prats dera dreta e qu\u00e8rra
\ntot semi\u00e0-i era alegria
\nsaludi a Santa Maria
\ne ath convent de Mijaran.<\/p>\n

E quan entri en Marcatosa,
\nun shinhau eth pas retardi;
\nen tot qu’es s\u00f2ns p\u00f2bles guardi
\ntr\u00f2bi ath riu de Salient.
\nEn vei-lo tan fresc, tan guapo,
\njo lo rebi enes m\u00e9s braci,
\nEth s\u00f2n d\u00f2t polit amassi,
\nqu’eth m’entr\u00e8gue ben content.<\/p>\n

En vei-me tan rica e grana
\nbau bramant, m\u00e8s orgolhosa,
\ne en g\u00e9sser de Marcatosa,
\ntr\u00f2bi ath riu de Varrad\u00f2s.
\nEth me v\u00f2 per companh\u00e8ra,
\nen veir era mia guapesa,
\ne m’entregue sa riquesa…
\ne jo me h\u00e8squi grana un tr\u00f2\u00e7.<\/p>\n

Trobi ath Jo\u00e8u ath p\u00e8 des B\u00f2rdes
\nque ven dera Maladeta;
\ntamb ua rica cuelhetad’era que me’n h\u00e8 un cad\u00f2.
\nAlavetz ent\u00e0 deuant tiri,
\ndes quate l\u00f2cs ent\u00e0 p\u00f2bles;
\nLes saludi coma n\u00f2bles
\ne l\u00e8u en P\u00f2nt de Rei s\u00f2.<\/p>\n

Quan P\u00f2nt de Rei trau\u00e8ssi
\nqu’en s\u00f2 de desesperada!
\nen ved\u00e9-me desterrada
\ndera mia nacion!…
\nM\u00e9s de c\u00f2p me revisc\u00f2li
\nrecup\u00e8ri era alegria
\ne me tr\u00f2bi en casa mia
\nen s\u00e9nter a parlar en gascon.<\/p>\n

Quan parlar ara gent enteni
\ntot eth men amor les dongui,
\ne contenta entre eri estongui
\ne les comenci a parlar:
\n-“Gascons de Frean\u00e7a e d”Espanha,
\nvisque era lengua gascona!
\nmentres jo ser\u00e9 Garona
\neth gascon non morir\u00e0!.<\/p>\n

“Adaiguant-lo cada dia,
\ntamb era mia riquesa,
\nera flaira montanhesa
\ntostemp li encomanar\u00e8.
\nSe b\u00e8th p\u00f2ble se desbrembe
\ndera lengua des pairs-s\u00e9nhers,
\njo, tamb bones entresenhes
\nen camin lo tornar\u00e8”.<\/p>\n

Quan vaigui qu’aquera t\u00e8rra
\np\u00f2g a p\u00f2g se h\u00e8 m\u00e8s plasenta,
\nla seguisqui m\u00e8s contenta
\ne me’n vau enj\u00f3s, enj\u00f3s.
\nTamb era sang des montanhes
\nque peth camin arremassi,
\nera t\u00e8rra per a on passi
\nl’aumplisqui de pan e flors.<\/p>\n

Seguisqui tota era Fran\u00e7a
\nt\u00e0 tr\u00e8i-li totes es penes
\ntamb era sang des mies venes,
\nt\u00e0 h\u00e8-ne un uart ric e polit.
\nSe b\u00e8th c\u00f2p, en m\u00e8n viatge,
\nun shinhau eth pas retardi
\ne es mies peades guardi,
\nveigui un parad\u00eds florit.<\/p>\n

Quan ath p\u00e8 dera mar arribi
\nun moment quedi arturada;
\ne passegi ua uelhada
\npes p\u00f2bles que jo cri\u00e8.
\nEn veir que riquesa, vida
\nles \u00e8 dat, era alegria
\ntamb era riquesa mia
\nles dongui eth conselh darr\u00e8r:<\/p>\n

-“Eth parlar que jo vos d\u00e8ishi,
\ncon ua p\u00e8rla, sauvatz-lo,
\ncom uin b\u00e8th jardin sauclatz-lo…
\nNon cambietz!… Tostemp Gascons!”
\nE tranquila de consci\u00e8ncia,
\nsatisfeta e gloriosa
\nde ma vida profitosa,
\nen camin lo tornar\u00e9.<\/p>\n

“Garona per Aran Bramant,
\nNogu\u00e8ra per Al\u00f2s tot do\u00e7”.<\/p><\/blockquote>\n

 <\/p>\n

Eth t\u00e8xte liejut<\/h4>\n

[PER FER]<\/p>\n

 <\/p>\n

Comentari deth t\u00e8xte<\/h4>\n

Er autor literari m\u00e8s conegut dera Val d\u2019Aran qu\u2019ei Jus\u00e8p Cond\u00f2, e era sua \u00f2bra m\u00e8s destacada ei era novela \u201cEra isla des diamants\u201d. Nosati que trabalharam un des s\u00f2ns po\u00e8mes: Can\u00e7on ara Garona.<\/p>\n

Cond\u00f2 tradus\u00eds de manera correnta eth parlar deth centre dera Val d\u2019Aran, concretaments de Marcatosa.<\/p>\n

Que visquec enes tres z\u00f2nes geografiques araneses (naut, miei e baish Aran) e per tant que trapam mots des tres z\u00f2nes.<\/p>\n

Que s\u2019ei dit qu\u2019es caracter\u00edstiques ling\u00fcistiques dera lengua emplegada per Cond\u00f2 son soent coincidents damb eth parlar deth centre dera Val d\u2019Aran. Ara que manque de d\u00edder, ent\u00e0 dar-ne ua vision generau, qu\u2019era lengua de Cond\u00f2, arrepresente, sense cap dubte ei er aran\u00e9s parlat ara h\u00e8 un s\u00e8gle. Probablements, er aran\u00e8s corrents der vida vidanta plen de barbarismes, e per tant encara non normalizat.<\/p>\n

En po\u00e8ma can\u00e7on dera Garona, Cond\u00f2 mos v\u00f2 transmete er amor cap a ua t\u00e8rra, era sua, era val d\u2019Aran, en tot descriuer quin ei eth recorregut dera Garona, des de que neish en Plan de Beret, enquia era sua fin, en Bord\u00e8us tamb era arribada ena mar.<\/p>\n

Autant que tanben trobam enes sues letres eth sentiment de pertinen\u00e7a e amor cap a ua lengua, er aran\u00e8s, e aquest sentiment de que non se p\u00f2t perde e que cau anar parlant era lengua t\u00e0 que se mantengue viua.<\/p>\n

Un po\u00e8ma long, que te permet imaginar e viuer quine i eth recorregut der arriu Garona, com va agarrant f\u00f2rces der aigua des auti arrius e com fin finau arribe grana e gr\u00f2ssa ena mar.<\/p>\n

\n\n\n\n\n
\"pla<\/td>\n\"naixement<\/td>\n\"garona<\/td>\n<\/tr>\n
\n
Eth Plan de Beret<\/em><\/h6>\n<\/td>\n
\n
Eth recorregut der arriu Noguera Palharesa<\/em><\/h6>\n<\/td>\n
\n
Era Garona en Aries<\/em><\/h6>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n

 <\/p>\n

Prepausa didactica<\/h3>\n