A l’acabadura de Sus las dralhas de la vida, Loís Combas, aliàs Cantalausa, avodèt un capítol a la lenga, intitulat “Perqué escriure en occitan?”. Lo de Bedarius i explicava perqué aviá decidit d’escriure, desenant, en occitan, e fasiá un esfòrç d’argumentacion. Ieu sentissi ara lo meteis besonh, e mai mon ponch de vista siá pas lo de Cantalausa –solide, l’occitan es pas ma lenga mairala. Ieu ensajarai d’argumentar perqué conven aprene, ensenhar e emplegar l’occitan, mas o vau far amb una question mai generica: perqué l’occitan?
D’en primièr, pr’amor qu’es la lenga pròpria de la Val d’Aran, es lenga oficiala dins tot lo Principat de Catalonha al sud del Pirenèus, e patrimòni istoric e cultural de totes los catalans.
D’en segond perque, a l’origina, occitan e catalan foguèron la meteissa lenga, parlada dempuèi Tortosa a Bordèu, e de Baiona als Aups. Los auvaris de l’istòria nos desseparèron, mas nòstras afinitats culturalas nos pòdon aprochar tornamai.
D’en tresen, perque l’occitan foguèt la segonda lenga culta d’Euròpa aprèp lo latin, foguèt la lenga dels trobadors, e foguèt tanplan lenga administrativa, pendent sègles, dins territòris enfòra Occitània, coma Navarra o Aragon; l’occitan foguèt quitament lenga de reis en França, fins a l’illetrat en lenga d’òc –de funèsta memòria– que se sonava Francés Ièr.
D’en quart, perque l’amor, tal coma lo capim e lo vivim uèi –la beutat de la passion, lo respècte per la femna, lo plaser, la libertat, la jòi– nasquèt en occitan. Las raïces de nòstras emocions amorosas son occitanas.
D’en cinquen, perque l’occitan ten una literatura millenària, jamai copada, de valor subrebèla, qu’es aisidament accessibla per un lector catalan.
D’en seisen, perque l’occitan fa partida de la diversitat lingüistica pus enrasigada e immediata qu’avèm, e es una pèça importanta de l’ecosistèma cultural europèu.
D’en seten, perque i a una solidaritat naturala entre lengas vesinas que –coma lo catalan e l’occitan– son en malparat d’extincion.
D’en ochen, perque l’occitan es pas una lenga quina que siá, un còdi qu’òm apren amb una tòca utilitària, mas una lenga que suscita l’identificacion: quand aprenem a parlar, legir e escriure en occitan –e o fasèm–, venem occitans.
D’en noven, perque la cultura occitana es pas territoriala, mas umana. Las frontièras de l’occitanitat son pas sus la geografia, mas sus las gents. La cultura occitana viu dins las personas que i participan. Uèi la situacion de la lenga e la cultura occitanas es tan critica que cada occitanofòn (cada occitanolegeire, cada occitanoescrivan) es una frontièra. E cal renfortir las frontièras.
D’en desen, perque, coma escriguèt Loís Combas, l’occitan es una lenga-miracle. “Pòdi escriure en mai d’una lenga, naturalament –ditz Cantalausa–. Mas assajatz, per exemple de revirar los evangèlis, o un roman, o una poesia… e l’encòp en francés e en occitan. Aquelas doas reviradas, metètz-las cap e tufa e comparatz-las. Aquí ont lo francés abstrach revira mai que mai l’idèa –e mai la revire fòrt plan– la lenga d’òc revira l’idèa e mai l’image; aquí ont lo francés, del vocabulari pus paure de mitat, s’espandís en parafrasas aflaquidas o pas, la lenga d’òc beleja en liuces que vos esbleugisson”.
D’en onzen, pr’amor que la minorizacion de las lengas es una vergonha de l’umanitat e un fracàs civilizatòri, e perque, quand una lenga s’avalís, la pèrda –de memòria, de cultura, d’identitat, de santat, de dignitat– es irreparabla.
D’en dotzen, perque la pèrda de diversitat lingüistica es una forma de desertizacion culturala; l’omogeneitat –la devastacion de las lengas– es una tòca dels totalitarismes: Mussolini o faguèt en Itàlia; ¿permetrem qu’o fagan tanben amb l’occitan e lo catalan?
D’en tretzen, perque, quand una lenga morís, totes los èssers umans nos morissèm un pauc amb ela.
D’en catorzen, perque acceptar, sens critica e sens i reagir, las consequéncias de l’imperialisme cultural, es participar d’aqueste imperialisme, e ne venir complice.
D’en quinzen, perque l’occitan a pas cap de foncion. E uèi, dins un temps ont la coneissença e la cultura son mercantilizadas, i a pas res pus necite que çò qu’es inutil.
D’en setzen, perque, contra çò qu’òm ditz lèumens, e m’endevenent amb Guilhèm d’Aurenja, “l’esper fa pas besonh per entreprene, ni mai lo capitar per contunhar”.
D’en dètz e seten, perque las entrepresas destinadas a l’insuccès son conflas de valors essencialas, e pòdon balhar de fruches tan meravilhoses coma inesperats.
D’en dètz e ochen, perque una lenga es mai qu’una catedrala –Joan Bodon o disiá aital. E se los franceses se son afalenats a reconstruire Nòstra-Dama de París, puèi de l’incendi, ¿nos afalenarem pas nosautres a refar nòstras lengas?
D’en dètz e noven, perque, se l’ecologisme, qu’aviá estat marginal, es vengut una idèa acceptada per gaireben totòm, tanben l’ecolingüisme a de possibilitats d’èsser acceptat dins l’avenir –e mentretant nos cal resistir.
D’en vinten, perque perque l’occitan es bèl, l’aimam e nos plai, e nos fa uroses.
Joan Calsapeu Cabot
