Cançon ara Garona
Aciu vos presenti a Mossen Jusèp Condò e Sambeat e un des sòns poèmes Cançon ara Garona. Condó qu’ei un referent en Aran, un autor dera tèrra, apasionat dera sua lengua e era sua gent. Eth Poèma cançon ara Garona que mos vò apropar era Val d’Aran a compdar des sues paraules. Lieger-le e imaginar era Garona atrauessant Aran ei tot un gòi.
Ms Jusèp Condò e Sambeat: er autor
Nèish en Montcorbau eth 29 de març 1867. Ei ordenat sacerdòt eth 28 Mai 1891. A exercit de caperan en diuèrsi luòcs coma en Sallent de Montanissell (Aut Urgèl) o Gabassa (Aragon). Mès quauques ans dempús foguèt destinat ena Val d’Aran. En 1912, eth professor Bernat Sarrieu l’amièc a escríuer en aranés e prenec part enes Jòcs Floraus dera Escòla des Pirenèus. Morís eth 5 d’agost 1919 e ei enterrat en Bossòst.
Era lengua occitana non ère normalizada, mès eth sagèc de dar-li ues nòrmes entà poder-la escríuer.
Era òbra de Mossen Condò ei fòrça extensa e variada: escriuec condes cuerts, fòrça poèmes, ua novela (Era isla des Diamants), ua òbra de teatre, legendes araneses… etc.
Eth tèxte: “Cançon ara Garona”
Medalha de bronze enes Jòcs florau dera “Escòla des Pirinèus” a Bolonha en 1913.
Mossen Jusèp Condò i Sambeat.
En Plan de Beret neishuda
tot a hèt jo sò aranesa
més dempús me hèsqui francesa
perqu’en França voi morir.
Tamb ma germana Noguèra
neisherem en bessoada,
e en tot hé-mos ua abraçada
ara aurelha le diguí:(Responsa)
“Garona per Aran bramant,
Noguéra per Alòs tot doç…”Mentres era va tà Espanha,
jo tara aranesa tèrra,
e per ua dreta sérra
m’è metut a campular.
Perdi es mies trendes fòrces
per aquera gran baishada,
e, croishida e desmaiada
en planèr posqui arribar.Ath pè de Tredós i tròbi
es rius d’Aiguamòg e Ruda
e aquiu ma fòrça perduda
a recuperar è tornat:
Perqu’eri se compadissen
de ma doriua praubesa,
e eth sòn nòm e sa riquesa
per moina m’an regalat.E tot en un còp me torni
fresca, fòrta e arroganta;
e en vei-me riquesa tanta
brami fòrt com un leon.
Dera Val d’Aran me cali
pera polida arribèra
qu’ei era mès guapa cunhèra
qu’an es arrius de tot eth mon.E bramant enjós seguisqui
e tot Pujòlo trauèssi;
Mentres pan e flors i vèssi,
es sòns pòbles posqui veir.
Cinc Pòbles, que rica plana
son dera aranesa istòria,
escrita tamb lum de glòria
que lutz tant com un solei.De Salardú ara vila
saludi tamb alegria,
e li hèsqui ua cortesia
ath Sant Crist gloriós.
En brembá-me de sa istòria
d’alabança immes li canti;
e mentes qu’atau la vanti
tot bramants me’n vau enjós.Passi petj dejós de Gessa
e me’n baishi cap a Arties
aquiu tròbi ath Valarties
que me da tot eth sòn cabau.
Tamb era riquesa mia
feliç hèsqui aquera tèrra
e as pòbles de dreta e quèrra;
e tà Vielha lèu me’n vau.En tot qu’es pès lequi a Vielha
e li hèsqui ua cortesia,
alugat de gelosia
veigui ath riu Nere baishar;
en veir que ven a encità-me,
lo demori jo, enfadada,
me lo empasi en ua glopada,
de eth mai mès se’n parlarà.Alavetz enjós seguisqui,
més de préssa e més contenta;
en vei-me grana e salenta,
un shinhau més vau cridant.
Pes prats dera dreta e quèrra
tot semià-i era alegria
saludi a Santa Maria
e ath convent de Mijaran.E quan entri en Marcatosa,
un shinhau eth pas retardi;
en tot qu’es sòns pòbles guardi
tròbi ath riu de Salient.
En vei-lo tan fresc, tan guapo,
jo lo rebi enes més braci,
Eth sòn dòt polit amassi,
qu’eth m’entrègue ben content.En vei-me tan rica e grana
bau bramant, mès orgolhosa,
e en gésser de Marcatosa,
tròbi ath riu de Varradòs.
Eth me vò per companhèra,
en veir era mia guapesa,
e m’entregue sa riquesa…
e jo me hèsqui grana un tròç.Trobi ath Joèu ath pè des Bòrdes
que ven dera Maladeta;
tamb ua rica cuelhetad’era que me’n hè un cadò.
Alavetz entà deuant tiri,
des quate lòcs entà pòbles;
Les saludi coma nòbles
e lèu en Pònt de Rei sò.Quan Pònt de Rei trauèssi
qu’en sò de desesperada!
en vedé-me desterrada
dera mia nacion!…
Més de còp me reviscòli
recupèri era alegria
e me tròbi en casa mia
en sénter a parlar en gascon.Quan parlar ara gent enteni
tot eth men amor les dongui,
e contenta entre eri estongui
e les comenci a parlar:
-“Gascons de Freança e d”Espanha,
visque era lengua gascona!
mentres jo seré Garona
eth gascon non morirà!.“Adaiguant-lo cada dia,
tamb era mia riquesa,
era flaira montanhesa
tostemp li encomanarè.
Se bèth pòble se desbrembe
dera lengua des pairs-sénhers,
jo, tamb bones entresenhes
en camin lo tornarè”.Quan vaigui qu’aquera tèrra
pòg a pòg se hè mès plasenta,
la seguisqui mès contenta
e me’n vau enjós, enjós.
Tamb era sang des montanhes
que peth camin arremassi,
era tèrra per a on passi
l’aumplisqui de pan e flors.Seguisqui tota era França
tà trèi-li totes es penes
tamb era sang des mies venes,
tà hè-ne un uart ric e polit.
Se bèth còp, en mèn viatge,
un shinhau eth pas retardi
e es mies peades guardi,
veigui un paradís florit.Quan ath pè dera mar arribi
un moment quedi arturada;
e passegi ua uelhada
pes pòbles que jo criè.
En veir que riquesa, vida
les è dat, era alegria
tamb era riquesa mia
les dongui eth conselh darrèr:-“Eth parlar que jo vos dèishi,
con ua pèrla, sauvatz-lo,
com uin bèth jardin sauclatz-lo…
Non cambietz!… Tostemp Gascons!”
E tranquila de consciència,
satisfeta e gloriosa
de ma vida profitosa,
en camin lo tornaré.“Garona per Aran Bramant,
Noguèra per Alòs tot doç”.
Eth tèxte liejut
[PER FER]
Comentari deth tèxte
Er autor literari mès conegut dera Val d’Aran qu’ei Jusèp Condò, e era sua òbra mès destacada ei era novela “Era isla des diamants”. Nosati que trabalharam un des sòns poèmes: Cançon ara Garona.
Condò tradusís de manera correnta eth parlar deth centre dera Val d’Aran, concretaments de Marcatosa.
Que visquec enes tres zònes geografiques araneses (naut, miei e baish Aran) e per tant que trapam mots des tres zònes.
Que s’ei dit qu’es característiques lingüistiques dera lengua emplegada per Condò son soent coincidents damb eth parlar deth centre dera Val d’Aran. Ara que manque de díder, entà dar-ne ua vision generau, qu’era lengua de Condò, arrepresente, sense cap dubte ei er aranés parlat ara hè un sègle. Probablements, er aranès corrents der vida vidanta plen de barbarismes, e per tant encara non normalizat.
En poèma cançon dera Garona, Condò mos vò transmete er amor cap a ua tèrra, era sua, era val d’Aran, en tot descriuer quin ei eth recorregut dera Garona, des de que neish en Plan de Beret, enquia era sua fin, en Bordèus tamb era arribada ena mar.
Autant que tanben trobam enes sues letres eth sentiment de pertinença e amor cap a ua lengua, er aranès, e aquest sentiment de que non se pòt perde e que cau anar parlant era lengua tà que se mantengue viua.
Un poèma long, que te permet imaginar e viuer quine i eth recorregut der arriu Garona, com va agarrant fòrces der aigua des auti arrius e com fin finau arribe grana e gròssa ena mar.
 |
 |
 |
Eth Plan de Beret |
Eth recorregut der arriu Noguera Palharesa |
Era Garona en Aries |
